23.11.2017

Enel CEO’su, yatırımcılara bol bol projeksiyon içeren bir sunum yapmış (bkz). Dikkatimi çeken hususlar şu şekilde:

  • Enel’in 2020 hedefleri:
    • 600 MW enerji depolama kapasitesi
    • 313 bin adet şarj istasyonu
    • 10.7 GW demand response kapasitesi
    • 47.9 milyon akıllı sayaç (+17.4 milyon ikinci nesil akıllı sayaç)
  • 2040’ta, elektriğin toplam enerji tüketimindeki payı %29’a yükselecek (2014’te %18 imiş) (ulaşım ve ısınma nedeniyle).
  • 2040’ta elektrik üretiminin %40’ı YEK’lerden gelecek denilmiş ve Paris Anlaşması’nın bunu gerektirdiği gibi bir not düşülmüş. Bonn’daki zirve, Trump, Fransa ve Almanya bir şey ifade etmiyor sanırım Enel’e. Anlamadım.
  • Battery pack maliyeti 2016’daki 270$/kWh seviyesinden 2025’5e 110$’a düşecek.
  • Energy storage hacmi 2016’daki 8 GW seviyesinden 2040’da 973’e ulaşacak.

Deutsch Bank’ın, baş stratejisti Ulrich Stephan, Bitcoin’i, aşırı dalgalanma ve regülasyon eksikliği nedeniyle günlük yatırımcılara (everyday investor) asla tavsiye etmediğini söyledi.

Uzun vadeli düşünün diyor sanırım 🙂


Dün Barış abi paylaşmış, UK’de evlerdeki enerji kaybı camlardan %20, çatıdan %25, duvarlardan %35, kapılardan %10 ve zeminden %10 (bkz).

Barış abi EAK’sinde gördüğüm bir diğer haber de, UK Hazine’sinin, tüketici faturalarına yük getirdiği gerekçesiyle, yenilenebilir projelere 2025’ten önce yeni destek (sübvansiyon) sağlamayacağını açıklaması (bkz).

Dün, 2016’da imzalanan anlaşma kapsamında Çin ve Fransız ortaklığıyla kurulması planlanan Hinkley Point C nükleer santralinin 35 yıllık alım fiyatının aynı nedenle eleştirilmesine yönelik haber paylaşmıştım burada.


Rusya Ekonomi Bakanı Maksim Oreşkin OPEC toplantısı öncesi şunu demiş: “OPEC’le yapılan anlaşma, petrol üretimimizi doğrudan olumsuz olarak etkiliyor. Ayrıca üretimdeki sınırlamalar nedeniyle düşük yatırımdan kaynaklanan dolaylı etkileri de var.


Afrika

  • Siemens Gamesa Renewable Energy (SGRE), Tangier/Fas’da rüzgar türbin kanadı (wind turbine blade) imalat tesisinin açılışı gerçekleştirdi. Tesis, Afrika ve Orta Doğu’da ilk olma özelliğini taşıyor.
  • Botswana, Energy Regulatory Authority (BERA) kurdu.
  • Nijerya Sokoto eyaleti, kırsal böglelerde elektriğe erişimi sağlamak için çatı tipi solar kurulumlarına başladığını açıkladı.
  • Dünya Bankası’nın 2017 Nisan’da yayınladığı Africa’s Pulse raporuna göre, Sahraaltı Afrika’nın (sub-Saharan Africa) yıllık 93 milyar$ yatırım açığı var. Benzer şekilde, AfDB tahminlerine göre, anılan bölge ülkeleri, yetersiz altyapı nedeniyle yıllık GDP’nin %2.1’nin kaybediyor.
  • Nijerya ve Rusya, Nijerya’da kurulacak nükleer santral ve araştırma merkezi için anlaşma imzaladı (Kasım başında). Taraflar: Nigeria Atomic Energy Commission ve Rusatom Overseas (a part of Rosatom).
  • Nijerya, 2017’nin Aralık ayında,  ilk devlet yeşil tahvilini çıkartacak (Sovereign Green Bond).
  • Nijerya, i) China Gezhouba Group Corporation, ii) Sinohydro Corporation Ltd ve iii) CGOC Group Ltd iş ortaklığıyla 3050 MW gücündeki Mambilla HES’in inşaatı için anlaşma imzaladı.
  • Kenya Energy Regulatory Commission (ERC), ticarethanelere ve sanayilere yönelik olarak, gece düşük birim fiyatlı tarife uygulamasına 01 Aralık 2017 itibariyle geçilmesini onayladı.
  • Eni, Gana’nın kuzeyinde 20 MW GES kuracak. Şirket, ayrıca Volta havzasına yüzer GES kurulumunu da değerlendiriyor.

Müzik meraklıları, Radyo Voyage dinlediğim şu Afrika müziğini dinleyebilir 🙂


Seekingalpha’da yayınlanan şuradaki yazıda, Ark Invest’in tahminlerine göre 2022’de elektrikli araçlar içten yanmalı muadillerini fiyat olarak yakalayacak (Ark Invest araştırması). Kıyaslamada, 200 mil menzile sahip bir elektrikli araçla, hemen hemen aynı özelliklere sahip Toyota Camry kıyaslanmış (grafik). 5 yıllık sahip olma maliyeti açısından bakıldığındaysa 2019-2020 arasında başabaş noktasının (tipping point) yakalanacağı hesaplanmış (grafik).

Otomobil sahiplerinin kullanım alışkanlıklarından da bahsedilen Ark Invest araştırmasına göre, tüketicilerin %61’i 50 milden, %21’i 200 milden fazla yapmıyor, kalan %18’i ise 200 milden fazla yapıyor (bu oranlar, herhangi bir tüketicinin 1 yıl içerisinde, herhangi bir tek seferde belirtilen kadar yol alıp almadıklarını gösteriyor ).


Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Etihad Energy Services Co LLC ile imzaladığı anlaşma çerçevesinde, Dubai’deki su rezervuarlarına GES kurulacak. Projelerin toplam 60 MW güçte olması bekleniyor.


Devlet kontrolündeki China Taiping Insurance Group Ltd, bir diğer Çin’li ve dünyanın en büyük üreticilerinden GCL’den %30’u geçmemek üzere hisse alımı için bağlayıcı olmayan bir anlaşma imzaladı.


Çin, Güney Kore’den ithal edilen poly-silicon ihtalatına anti-damping uygulamasını güncelledi. Yeni oranlar %4.4 ile %113.8 arasında değişiyor.


Avustralya, 650 MW açık eksiltmeli yenilenebilir ihalesi düzenliyor. Alım garantisi 15 yıl.


Enerji depolama

  • Tesla, 29.09.2017’de başladığı ve 100 gün içerisinde tamamlamayı taahhüt ettiği 100 MW/129 MWh kapasiteli depolama tesisini termin tarihi olan 1 Aralık’tan önce tamamladı. Yerli haber sitelerinde “dünyanın en büyük pili” benzetmesinin devam ettiğini gördüm.
  • Nature’da yayınlanan sodyum organik malzemelerle alakalı “Greener and cheaper” başlıklı bir makaleye göre, Standford Univeristy ve SLAC National Accelerator Laboratory araştırmacıları, sodyum iyon bataryaların (SIB) katod hammadesi olarak conjugated carbonyl gibi organik malzemeler kullanarak daha yüksek daha yüksek kapasitelere ulaşmayı başarmışlar.
  • BNEF, 2016’da 5 GWh olduğu tahmin edilen global enerji depolama kapasitesinin 2030’a kadar 6’ya katlanacağını söyledi. Crystal Market Research isimli bir araştırma şirketi de, pazarın 2012’de 1.51 milyar $ olduğunu ve 2022’de 3.42 milyar $ gerçekleşmeyle, %7.63 CAGR oranına ulaşılacağını söyledi.

22.11.2017

Fatih Oktay’ın yazdığı Çin: Yeni Büyük Güç ve Değişen Dünya Dengeleri kitabını okumaya başladım (Çağlayan Bey’in paylaşımı üzerine haberdar olmuştum kitaptan). Fatih Bey ODTÜ EE mezunu bir akademisyen, bu yönüyle de kitap ayrıca ilgimi çekmişti, yani uluslararası ilişkiler, siyasal bilgiler mezunu biri yazsa o kadar ilgilenmezdim. Çin’i anlamak isteyenler okuması gereken bir kitap. Okudukça burada bahsedeceğim inş.

  • Kitap içeriği burada.
  • Çin’le alakalı 2016 sonu itibariyle güncel bazı veriler burada.
  • Fatih Bey’in Çin’le alakalı Dünya Gazetesi’nde çıkan yazısı burada.

IEA’nın #WEO17’de kullandığı bir ifadeyle bitireyim: when China changes, everything changes. Çin böyle bir ülke.


Commons public accounts committee, UK hükümetini, Çin (CGN) ve Fransız (EDF) ortaklığında Somerset’ta kurulması planlanan 20 milyar £ maliyetli Hinkley Point nükleer santral projesinde çok ciddi stratejik hatalar yapıldığını ve hükümetin, daha iyi bir anlaşma için yeterli çabayı göstermeyerek, tüketici menfaatlerini gözetmeyerek, hanelerin 35 yıl boyunca pahalı elektriğe mahkum edildiğini söyleyerek eleştirdi.

Eleştiri esas teşkil eden husus şu; 2013’te MWh başına 92.50£ karşılığı 35 yıllığına anlaşılmış ve sözleşme 2016’da imzalanmış. 2013’ten bu yana gerek yenilenebilir kaynakların fiyatlarındaki düşüş, gerekse fosil yakıt fiyatlarının düşmesi 2016 yılında dikkate alınarak yeniden müzakere yürütülmemiş. Bu da, sonuç olarak, tüketicinin maliyetinin 6 milyar £ düzeyinden 30 milyar £ düzeyine yükselmesine neden olmuş. Faturalara yansıması da ortalama 10-15 £ (belirtilmemiş, ancak yıllık bazdadır sanırım).

Parlemonto üyeleri, hükümeti, şirketlerle yeniden müzakere etmeye çalışması gerektiğini söyledi.

Değerlendirme: 92.5£/MWh yüksek midir düşük müdür bilemiyorum; ancak bu fiyatın yüksek olduğunu, bugünkü yenilenebilir kaynak fiyatlarına bakarak eleştirmek yanıltıcı. İngiltere’de nükleerden elektrik üretimin maliyeti, bunun uzun yıllar maliyetinin bugünkü değeri ve nükleerin halen en güvenilir (üretimin devamlılığı anlamında) kaynak olduğu unutulmamalı.


Elektrik kullanımı ile gelişmişlik (ekonomik büyüme) arasındaki ilişki OECD ülkelerinde zayıflıyor (bu zaten biliniyor esasen; ama sayısal olarak bunu görmek güzel bir şey).

US EIA referans senaryosuna göre, 2015-2040 döneminde OECD ülkelerinin yıllık ortalama yüzde 1.7 büyürken, elektrik kullanımındaki artışın yüzde 0.9’da kalacak.

Türkiye’de ise durum şu şekilde: 2002-2008 döneminde GSYH %6 büyürken, elektrik tüketimi yıllık %6.9 büyümüştü, 2009 krizini takiben 2010-2014 döneminde GSYH %4.4 iken, elektrik tüketimi %5.1 olarak gerçekleşti. 2015 ve 2016 yıllarında elektrik tüketimi %5 ortalama büyüme sergilemiştir (TEİAŞ), aynı dönemde GSYH ise %4 büyüme göstermiştir.


Avrupa elektrik iletim sistemi operatörü TenneT, Alman Sonnen ile gittiği iş birliği çerçevesinde, şebekeyi yönetmek için, merkezi olmayan ev tipi depolama sistemlerini ve blockchain teknolojisini kullanacağını söyledi.

Bu arada;

  • İngiliz malzeme geliştirme şirketi Ilika, Çin’li Titan Wind Energy ile gittiği 2 yıl süreli iş birliği çerçevesinde, rüzgar türbinlerinin bıçaklarındaki aşınmaları vs erkenden tespit edebilmek amacıyla, solid-state bataryadan enerji alabilen sensör geliştirecek. 1 milyon £’luk projeye UK Innovation’dan ve Çin’den tarafından 0.4’er milyn £ fon sağlanacak. Çok güzel bir #IoT çözümü.
  • Eelpower tarafından UK’de 10 MW güçteki BYD üretimi li-on pillerin kullanıldığı Leverton depolama sistemini devreye alındı. Sistem, 2018’den itibaren National Grid’e frekans dengeleme hizmetleri sunacak. Şirket, aynı zamanda, 2020’den itibaren başlamak üzere, 15 yıllığına T-4 kapasite piyasası sözleşmesi imzaladı.

Avrupalı enerji devi Uniper 2000 kişiyi işten çıkaracağını açıkladı (bu, şirketin işgücünün %14’üne tekabül ediyor). İşten çıkarmalarla 400 milyon €’luk bir tasarruf sağlamayı hedefleyen Uniper, geçtiğimiz günlerde, Fortum’un 8.05 milyar €’luk teklifini, Uniper’in gerçek değerini yansıtmadığı gerekçesiyle reddetmişti.

E.ON, 2014’te fosil ve yenilenebilir iş kollarını ayırma kararı almış ve bu karara ilişkin işlemler 2016 Ocak’ta resmi olarak tamamlanarak, geleneksel güç santralleri (nükleer, gaz, kömür, hidro) ve uluslararası enerji ticareti yeni kurulan Uniper şirketine verilmişti.


ABD Uluslararası Ticaret Komisyonu, Samsung’a ve LG’ye, ABD’ye yaptıkları çamaşır makinesi ihracatına ilişkin tarife uygulanmasını önerdi. Whirlpool Corp. hisseleri %2.2 yükseldi. Bunlar önemli gelişmeler.


#TarihteBugün: 22 Kasım 1900 günü, Mercedes adıyla üretilen ilk araba test sürüşüne çıktı. Kuruluşu 1886’ya kadar dayanan Mercedes’in bu isimle ticaret kaydı 1902’de yapılmış.

21.11.2017

Politics vs reality

  • Fransa, 2012’de yayınladığı planla, 2025 yılına gelindiğinde, elektrik üretimindeki nükleer kaynağın payının %75’ten %50’ye düşürülmesini hedeflemişti. Fakat, Fransa, nükleerin payının azaltılması hedefinden vazgeçmemiş olsa da, nükleerdeki ⅓ oranındaki azalmanın erişilebilir olmadığı Fransa Çevre Bakanı Hulot tarafından da dillendirildi.
  • (UK hükümeti reddetse de) Guardian’daki habere göre, Ticaret Bakanı Greg Hands, vergi ve çevresel regülasyonların yumuşatılması konusunda Brezilya’da Shell ve BP lehine lobi yapmış.

Enel, 2018-202 planı kapsamında 17 milyar € yatırım yapacak. Yatırımın %80’ini İtalya, İberya ve Kuzey-Orta Amerika’ya, dolayısıyla Güney Amerika yatırımlarında kesintiye uğruyor. Yatırım şebeke ve yenilenebilir enerji odaklı olacak; özellikle akıllı sayaçlar yardımıyla  “Internet of things”den istifade edilmesi amaçlıyor.

Enel daha önce de start-up’ları ve KOBİ’leri hedefledi 100 milyon €’luk program başlatmıştı. Program, katılımcı şirketlere Enel’in Sicily’deki inovasyon hub’ını kullanma, uzmanlarla çalışma ve projeleri test etme, uygulama şansı tanıyor. Projelerin solar modüller, santral verimliliğini artırıcı ekipman, yapay zeka, mikro şebeke, depolama, dijital enerji çözümleri alanında olması gerekiyor.


Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) tarafından yapılan çalışmaya göre, Hindistan’da kömürden elektrik üretimi 2027’de (daha önceki öngörülerden çok önce) zirveye ulaşarak yatay seyredecek (grafik).

IEEFA tahmini 2 yaklaşıma dayalı; i) yenilenebilir kaynaklar (bugünkü %7 olan payının 2027’de yüzde 27’ye ulaşacak), ii) kömür santrallerinin verimliliğindeki artış.

Hindistan’ın kurulu gücün %60’ını oluşturan kömür santralleri, elektrik üretiminin %76’ını gerçekleştirmektedir.


VW elektrikli araba yatırım projeksiyonlarını artırıyor. CEO Matthias Mueller’in geçtiğimiz günlerdeki denetleme kurulu toplantısı sonrası yaptığı açıklama sonrası Reuters’ın yaptığı derlemeye göre, şirket 2023’ye kadar elektrikli araç ve ilgili projelere toplam 72 milyar € yatırım yapacak.

Elektrikli araç (battery electric ve plug-in hybrid) satışları 2017 Ç3’te Ç2’ye göre %23 2016 Ç3’e göreyse %63 artmış. 287 bin adetlik Ç3 satışının yarısından fazlası Çin kaynaklı. BNEF, elektrikli araç satışının bu sene 1 milyonu geçmesini bekliyor. 2015 yılı sonu itibariyle istatistiklere ve diğer tahminler için era of ev yazısına göz atılabilir.


Tesla ve Hilton, 2015 Aralık’ta gittikleri iş birliğinden bu yana, Hilton otellerinde 194 adet şarj istasyonu kurulmuş. Önümüzdeki yıl 86 adet ünite daha kurulacak.

Bu zaten olması gereken bir şey, ülkemiz için de iş yerlerini otoparklarına benzer istasyonlar kurulmalı.

20.11.2017

“Yeryüzünün karasal alanının yaklaşık yüzde 20’si yol” (Greenland ve Antarctica dikkate alınmamış), Science dergisinde 16/12/2016 tarihinde yayınlanan makalenin (bkz) yazarları böyle diyor. Karasal alanın yüzde 80’i yol içermiyor olsa da, yollar bu alanı 600 binden fazla toprak parçasına (arsa) bölmüş, bunların da yarısından fazlası 1 km2’den daha az ve sadece yüzde 7’si 100 km2’den fazla alana sahip.

Ekolojik denge bağlamında çok ilginç ve dikkate değer bir çalışma.


23. Taraflar Konferansı (COP 23) Bonn’da düzenleniyor ve COP23 kapsamında, iklim değişikliğinin etkilerini azaltma amacıyla büyük veri uygulamalarına yönelik bir yarışma düzenlenmiş. TEPAV’dan Selin Arslanhan Memiş’in aktardığına göre (TEPAV), yarışmaya Türkiye’den katılan tarla.io, 67 ülkeden 450 ekibi geride bırakarak veri görselleştirme ödülü aldı. Ankara’da bir tarım teknolojileri startup’ı olan tarla.io; gıda şirketlerinin, çiftçilerin ve tarımla ilişkili diğer paydaşların problemlerini çözmeye yönelik veriye dayalı tarım araçları sunuyor. Oluşturulan algoritmalar ve tahminlerle, üreticiler ekim, sulama, gübreleme, ilaçlama ve hasatı en doğru zamanda ve koşullarda yapıyor ve verim artıyor. Her tarla için hava ve toprak bilgisi biriktiriliyor, tarla.io çiftçileri hem kendi tarlası hem de yakınlarında olan bitenle ilgili haberdar ederek en doğru kararları almasını sağlıyor. Ayrıca gelecek tahminleri yapıyor. Konya Şeker, Tat Gıda, Toros Tarım, TEB, tarla.io’nun farkına varıp sunduğu araçları kullanmaya başlamış şirketler arasında.

tarla.io sitesi


Global Carbon Project’e (GCP) göre (bkz), CO2 yoğunluğu 2017 yılında 5.3 Gigatone daha artacak (2016 artışı 6.1 Gigatone=2.89 ppm idi). Bu durumda, 2016’da tarihi zirveye ulaşarak 403.3 ppm olarak gerçekleşen CO2 yoğunluğu, 2017’de yaklaşık %2 daha artarak yeni bir tarihi zirve görecek (1750’li yılların CO2 yoğunluğu: 278 ppm).

GCP’ye göre (bkz), CO2 salınımını azaltan 22 ülkenin global salınımın %20’sine tekabül ediyor ve Çin’in salınımı 2017’de %3.5 artacak.

Çin’in ekonomik büyümesi ve kömür kullanımındaki artış Çin odaklı umutları boşa çıkartacak mı (soru burada)?


1 trilyon $ büyüklüğüne ulaşan Norveç varlık fonu, petrol ve gaz fiyatlarına daha az bağımlı olmak adına, 35 milyar $’a karşılık gelen tüm petrol ve doğal gaz hisselerinden çıkmayı önerirken, Norveç’in ulusal şirketi Statoil’in Kuzey Kutbu petrol arama faaliyetlerinden vazgeçmeyecek.

Almanya’ya da iklim değişikliğini önleme konusunda liderliğe soyunmuştu; ama ne dizel konusunda ne de kömür konusunda laftan öteye geçti Merkel’in söyledikleri.

Bunca yıl kaynak biriktirmeyen Türkiye’nin, şimdi linyit yatırımları için dış kaynağa ihtiyaç duyması ne hazin bir durum.


28 Avrupa ülkesini kapsayan sektör bazlı emisyon salınım eğilimini gösterir grafiğe göre, 2016’da 2015’e göre ulaşım kaynaklı emisyon salınımı 18.6 Mt CO2 eq, konut ve ticari bina kaynaklı salınım 19 Mt arttı. Ülkelere ayrı ayrı baktığımızda, 14 ülkenin salınımının 2015’e göre arttığını görüyoruz, en çok artış 6 Mt CO2 eq ile Fransa, takiben Polonya (5.1 Mt), Almanya (3.6 Mt), Finlandiya, İrlanda, İtalya, Danimarka, Hollanda, Estonya, Belçika, Slovenya, Macaristan, Kıbrıs, Avusturya.

Detay için bkz.


MIT araştırmacılarına göre (bkz), batarya üretimi için gerekli metallerin teminindeki darlıklar, yakın gelecekte batarya üretiminde sınırlamalara neden olmayacak; ancak uygun planlama yapılmadığı takdirde, üretimde geçici yavaşlamaya neden olabilecek bazı metallerin, özellikle de lityumun ve kobaltın tedarikinde kısa vadeli darboğazlar yaşanabilir.

Araştırmacılar 5 önemli metal üzerine odaklanmışlar: lityum, kobalt, manganez, nikel ve grafit şeklinde karbon. Bakır, alüminyum gibi diğer metaller yeteri kadar bol olduğunu değerlendirilmiş. Öte yandan, nikel ve manganez arzının etkilenmesi de beklenmiyor. Dolayısıyla, geriye lityum ve kobalt kalıyor. Araştırmacılar, kobaltın ana kaynağının Demokrotik Kongo Cumhuriyeti olduğunu ve buradaki politik risklerin problem yaratabileceğini ve katotu daha az kobalt bağımlı hale getirmek için çalışmaların olduğuna vs değinmişler. Tabi, politik riskler maliyeti de etkiler.

Araştırmacıların, metal arzıyla alakalı değerlendirmesinde, talep tarafına ilişkin varsayımları nedir bilemiyorum, nitekim, “Mr Lithium” olarak adlandırıldığı söylenen (?) Joe Lowry’ye göre (bkz), endüstrinin zamanında yapmadığı yatırımlardan ötürü 2025 itibariyle BEV penetrasyonun %5’i aşması nerdeyse imkansız.


Enel, Meksika’da düzenlenen ihaleye 1.77 cent/kWh teklif verdi, teklifleri ortalamasıysa 2.05 cent/kWh (tekliflerin tamamı tablo halinde burada). Ekim ayındaki Arabistan’daki 1.79 cent’lik ihale böylelikle geçilmiş oldu. Yani, yeni rekor Enel’in 1.77 cent/kWh teklifi.

Yıllara sari en düşük tekliflere ilişkin derleme burada (grafik).


Çin’li  POLY-GCL Petroleum Group Holdings Ltd, Cibuti’yle, doğal gaz boru hattı, sıvılaştırma tesisi ve ihracat terminali kurulumlarını kapsayan 4 milyar $’lık MoU imzaladı. Boru hattı, Etiyopya’dan Cibuti’ye yılda 12 milyar m3 gaz taşıyacak. Cibuti’nin nüfusu 1 milyondan az.


BYD, Kanada’da truck fabrikası açmayı planlıyor ve fabrikasının 2018’de tamamlanması bekleniyor. BYD Avrupa’da da otobüs ve kamyon üretimine odaklanıyor.


VW, Çin’e önümüzdeki 7 yılda 12 milyar $ yatırım yaparak 40 farklı Çin üretimi elekrikli aracı piyasaya sürmeyi hedefliyor.

16.11.2017

AB’de 2009’da yürürlüğe giren CO2 standartları gereği, otomotiv üreticileri, 2021’de 95 gr/km altında CO2 salınımı hedefine ulaşmak zorundalar. Resmi değerlere göre, 2001’de AB’deki salınım 170 gr/km iken, 2016’da 118 gr/km oldu. Ancak, gerçek dünya değerleri ile resmi değerler (üreticilerin bildirdiği lab/etiket değerleri) arasında fark var. Şöyle ki; 2001’den beri yürütülen ve 2016 yılı değerlemesi 14 farklı veri kaynağı ve 1.1 milyon otomotiv üzerinden yapılan çalışmaya göre, otomotiv üreticilerinin etiket CO2 salınımıyla yakıt sarfiyatı gerçek dünya değeri arasındaki fark 2001’de %9 iken, 2016’da %42’ye ulaştı (fark, 2015’e kadar sürekli artmış, 2016’da nispeten azalmış).

Bireysel araçlardaki ortalama fark %40 civarındayken, şirket araçlarındaki fark %45’e ulaşıyor (muhtemelen, şirket araçlarının daha fazla yol yapmasından kaynaklı) ve şaşırtıcı şekilde, rapora göre, plug-in hibrit araçların farkı çok daha fazla (%51).

Bu durum, doğal olarak, yakıt sarfiyatının öngörülenden çok daha fazla olması demek. Rapora göre, yılda ortalama 400€ fazla yakıt harcaması yapılıyor.

Raporun tamamı burada.

Bu rapordan hareketle denilebilir ki, elektrikli arabalar aslında düşünüldüğünden daha çevreci. Peki, elektrikli araçların yaygınlaşmasının önündeki engel nedir; İngiltere’de, 16500 kişi (elektrikli araç sahibi olmayan) arasında yapılan bir araştırmaya göre;

  • Elektrikli araç almanın önündeki engeller; i) menzil, ii) fiyat (yakıt tasarrufu kaynaklı işletme maliyetindeki düşüklüğü dengelemek uzun zaman alıyor), iii) bataryanın dayanıklılığı konusundaki endişe.
  • Gençlerin (24-34 yaş arası) elektrikli araba alma eğilimi yaşlılara göre daha yüksek olmakla birlikte, gençlerin %33’ü elektrikli araba konusunda bir anlayışa sahip olmadıklarını söylemiş.

Otomotiv üreticilerinin elektrikli araç üretme kapasiteleri de çok düşük. Mesela, Hyundai Ioniq’in Ekim ayı üretimi Eylül ayına göre 462 adet düşerek (tablo) 1893 olmuş. Bunun nedeni batarya temininde yaşanan sıkıntı mı, yoksa başka bir şey mi bilmiyorum. Yani, durum bu.

Aynı şey Tesla için de geçerli, teslimat taahhütlerini bir türlü yerine getiremiyor; Amazon perakende ticaret için ne ise, Tesla da otomotiv için o (mu) denilse de teslimat taahhütlerini yerine getiremediği için 6 aylık fiyat beklentisi de Goldman Sachs tarafından 190’dan 180$’a çekilen Tesla (Cuma günkü kapanış değerinden %49 düşük, yani, önümüzdeki 6 ayda hisseler yarı yarıya değer kaybedecek diyor Goldman), sadece marka değeriyle rekabetçiliğini koruyabilecek ve yaktığı nakitleri kasasına geri koyabilecek mi?

FT’nin, Model 3 teslimatında yaşanan sıkıntıları daha iyi anlayabilmek için Tesla eski çalışanlarını da içerir bir dizi kişiyle görüşmelere göre, batarya paketlerinin kurulduğu hat düzgün çalışmadığından montaj elle yapılıyor ve parça tedariklerinde sıkıntılar var.

Elektrikli gelecekle ilgili derleme;

  • E.ON, “freedom is electric” temalı bir film hazırlamış (buradan izlenebilir). E.ON, 2020’de AB genelinde 10 bin şarj ünitesi kurmayı hedefliyor. “Tomorrow is on” demiş.
  • 2018 model Nissan Leaf Japonya’da geçe ay satışa çıktı ve 3629 adet satıldı (Ekim ayı satış tablosuna göre, Japonya’da en çok satılan 19. araba olmuş). Bu arabaya bayılıyorum.
  • Norveç’te e-Golf, Golf’ün birçok modelinden ucuz ve Ekim ayında 1168 adet e-Golf teslim edilmiş ülkede. Tabi bu ucuzluğun arkasında Norveç’in elektrikli araçlardan KDV almamasının etkisi var ve Norveç çok zengin olduğu için KDV almayabilir.
  • Toyota yeni bir reklam filmi yayınlamış, videoda deniyor ki; “We Choose Hybrid” (YouTube). Bu reklamın amacı ne şimdi? Bence şu; Toyota, 1997’den beri hybrid üretiyor, piyasaya da 7 farklı model sürmüş ve 10 milyonu aşkın araç satmış, buradan ciddi gelir elde ediyor, elektrikli araç konusunda da geride kaldı ve fuel-cell teknolojili Mirai de maalesef main-stream olamadı. Mirai’nin baş mühendisi de şöyle demişti zamanında: “Elon Musk is right – it’s better to charge the electric car directly by plugging in.” Hasılı, solid-state batarya odaklı elektrikli araba yatırımları devam ederken hibrit satışlarının aksamaması bağlamında reklam anlamlı.
  • Consumer Reports’a göre, Chevy Bolt, gerçek hayatta 250 mil menzile sahip. EPA menzili ise 238 mil.
  • The International Council on Clean Transportation tarafından 2017’nin Kasım’ında yayınlanan Electric vehicle capitals of the world raporunda önemli şehirlerin elektrikli araç hedefleri derlenmiş.
    • Amsterdam : 2025 itibariyle sıfır emisyon ulaşım
    • Londra : 2020 itibariyle 70 bin, 2025’e kadar da 250 bin ultra-düşük emisyon salınımı araç satışı
    • LA : 2025 itibariyle, trafiğe kayıtlı araçların %10’u elektrikli, 2035’teyse %25’i
    • NY City : 2025 itibariyle %25 elektrikli araç oranı
    • Oslo : 2030 itibariyle sıfır emisyon ulaşım
    • Shenzhen : 2020 itibariyle 120 bin elektrikli araç satışı
    • Tianjin : 2020 itibariyle 30 bin elektrikli araç satışı
    • Rapora göre, Çin’deki şarj istasyonu altyapısının %16-45’i DC hızlı şarj istasyonken, bu oran, şarj istasyonu yoğunluğu en yüksek 2 ülkeden biri olan Hollanda’da %1-2 civarındaymış.

Çad, Glencore şirketine 1.3 milyar $ borçlu ve IMF bu borcun sürdürülebilir olmadığını değerlendiriyor. Glencore, Çad’a sunduğu yeni bir ödeme planıyla faiz oranını 6.75’ten 4’e çekti. Glencore, Çad’a, petrol karşılığında 2014’te 1.45 milyar $ borç vermişti. Petrol fiyatlarında yaşanan düşüş ülkeyi ne hale sokmuş.

120 milyar $ dış borç altında ezilen ve S&P’nin kredi notunu “tercihli temerrüd” durumuna düşürdüğü Venezuela da, petrol fiyatları yüksekken almıştı kredileri; ama şimdi ödeyemiyor.


Suriye Paris İklim Anlaşması’nı 13 Kasım günü onayladı. İlginç.

DOE’nin FERC’e, kömür ve nükleer güç santrallerine yönelik sunduğu NOPR için; FERC’in geçici başkanı Neil Chatterjee, FERC’in uzun vadeli plan yaptığı bir dönemde anılan türdeki santrallerin kapanmasının istenmeyeceğin, zira santraller devre dışı kaldığında onları artık geri getirmenin zor olduğunu vs söyledi.

Muhtemeldir ki, FERC, ara bir çözüm bulmaya çalışacak.


Volvo’nun otomatik fren sistemi adeta hayat kurtarmış (YouTube).

IEA World Energy Outlook 2017

IEA World Energy Outlook 2017 (#WEO17) yayınlandı. Fatih Birol, attığı twitte IEA’nın global enerji sektöründe 4 devrim niteliğinde değişiklik öngördüğünü söyledi:

  • ABD, tartışmasız şekilde gaz ve petrolde lider olacak.
  • Güneşten elektrik üretimi en ucuz kaynak olmaya doğru gidiyor.
  • Çin’in yeni ekonomik modeli temiz enerjide büyümeye işaret ediyor.
  • Gelecek elektrikte.

07 Kasım’da 64.65 $/bbl değerine ulaşan Brent petrol, IEA’nın #WEO17 raporu sonrası da %1 kadar düştü, şu sıralar 61-62 arasında işlem görüyor. Petrolün IEA raporu sonrası gerilmesinde, IEA’nın;

  • Petrol talebindeki büyüme artışını 2017 için günlük 100 bin varil azaltarak günlük ortalama 1.5 milyon, 2018 içinse günlük 1.3 milyon öngörmesi,
  • 2018’in ilk çeyreğinde günlük 600 bin varil arz fazlası yaşanacağını söylemesi (IEA’ya göre, OPEC harici ülkelerin petrol üretimi 2018’de günlük 1.4 milyon varil artacak),

etkili oldu. Tüm bunlar, OPEC’in 2018 yılı değerlendirmesiyle ters (haliyle).

IEA değerlendirmeleri sonrası OPEC’in, Mart 2018’de sona erecek kısıntıyı uzatma ihtimalinin daha da arttığı değerlendirilebilir gibi geliyor bana; ama Rusya’nın da henüz ikna edilmediğini not edelim (bkz).

ABD’nin gaz ve petrol liderliği hususu: IEA’ya göre, ABD’nin petrol üretimi 2027’ye doğru, geçmişte olmadığı hızda artacak ve 2027’de ABD’yi net ihracatçı yapacak, yani, ABD ithal ettiğinden daha çok petrol ihraç edecek. ABD’nin LNG’de de 2020’lerin ortasında Katar’ı geçmesi bekleniyor.

Güneşten elektrik üretimiyle alakalı: IEA’nın baş ekonomisti, geçtiğimiz günlerde, rüzgar ve güneşte seviyelendirilmiş maliyetlerin artık önemsiz olduğunu söylemişti.

Petrol talebindeki büyüme hızında azalma: Yukarıda değinildiği üzere, IEA, petrol talebindeki artış hızının 2017’de günlük 100 bin varil azalacağını tahmin ediyor, bu, sektör için kasvetli bir tahmin, zira fiyatlara etki ediyor; ancak Morgan Stanley’in The Return of the Geopolitical Risk Premium başlıklı raporunun yazarları, global ekonomik iyileşmenin petrol talebinde artış getireceğini ve Brent petrol fiyatının da 2018 ikinci çeyrek itibariyle 63 $ seviyelerinde seyredeceğini değerlendiriyorlar. Raporun yazarlarına göre: arzın talepten fazla artması ve bu farkın günlük 2 milyon varile ulaşması petrol fiyatlarını jeopolitik risklere karşı korudu; ancak bu yıla kadar, OPEC kısıtlaması sonrası günlük arz 300 bin varil azaldı ve OECD stokları 190 milyon varille 5 yıllık ortalama değerine geriledi ve yazarlar, söz konusu daralmanın, i) artan petrol talebinin ve ii) azalan ABD shale gaz üretiminin düşük seyretmesinin etkileriyle 2018’de de devam edeceğini bekliyor. Ancak, IEA, 2018’in ilk çeyreğinde, arzın talepten 600 bin varil/gün daha fazla olacağını ve buna ikinci çeyrekte 200 bin varilin daha ekleneceğini öngörüyor. Morgan Stanley raporu ile IEA WEO17 birbirinin aksi değerlendirmelere sahip.

Petrol talebi, 2040’ta günlük 105 milyon varile kadar ulaşacak; ama bu talep ağırlıkla petrokimya sektörü kaynaklı olacak ve otomobil kaynaklı talep gittikçe düşecek ve 2015-2020 arasında otomobil kaynaklı talep 1.3 milyon varil/gün artarken, 2020-2025 arasında 0.1 milyon varil artacak ve takip eden yıllar talep yönü negatif olacak.

LNG: Barış Sanlı’nın EAK paylaşımına göre (sunum), ABD’den AB’ye LNG girişini engellemek için Rusya’nın tek tük girebileceği fiyat savaşına ilişkin bilgi verilmiş ve uzun vadede 5.5 cent/mmbtu’nun en kârlı fiyat olduğu ifade edilmiş. IEA da, ABD LNG’siyle Rusya’nın boru hattı gazı birlikte yaşamayı öğrenmek zorunda demiş. Bu durum petrol fiyatları için yapılan “lower prices for longer” tabirini hatırlattı bana da.

Not: WEO17, bir tahmin aracı değil; bunun yerine, çeşitli politik varsayımlara dayanılarak hazırlanmış projeksiyonlar içerir. Bunu Fatih Birol özellikle vurguluyor.

Sonuç olarakPetrol fiyatların, 07 Kasım’da son 2 yılın zirvesine ulaşmasında, i) Arabistan’da yürütülen yolsuzluk (?) operasyonu ve ii) IKBY’nin düzenlediği referandum sonrası yaşanan gelişmelerin etkisi var. Hatta, Venezuela’nın günlük ortalama petrol üretiminin Ekim’de bir önceki aya kıyasla 130 bin varil azalarak 28 yıldır ilk kez 2 milyon varilin altına inmesini de unutmamak gerek. Bu noktada, Morgan Stanley’in raporunda iddia edildiği üzere, petrolün jeopolitik risklerden etkilenmediğini söylemek zor. Dahası, IEA’nın da ifade ettiği üzere (bkz), jeopolitik bir durum yaşanmaması halinde, petrol fiyatlarının 50 yerine 60$ ve üzerinde tutunması bağlamında “yeni bir normal” durumdan bahsedemeyiz (okumak isteyenler için Kuwait Times’da çıkan benzer bir yazı). Dolayısıyla, petrol fiyatlarının 65$ seviyesinin üstüne çıkmaması ve 60$/bbl altına hatta düşmesi Türkiye için iyi bir şey, hele ki TL’nin yabancı para birimleri karşısında değer kaybettiği bu zamanlarda. Kur daha fazla yükselmezse, Türkiye spot elektrik piyasası fiyatlarının, diğer faktörler dikkate alınmadığı durumda, yükselmeyeceğini de söyleyebiliriz sanırım.


Diğer gelişmeler

  • Çin’in beklenenden daha az büyümesi maden fiyatlarını düşürdü ve madencilik şirketleri de değer kaybetti. Örneğin, li-on bataryalarda da kullanılan nikel elementi 01 Kasım’da Haziran 2015’ten bu yana en yüksek değerine ulaşmıştı (tonu 13 bin $); ama kayıp bu yükselmeyi götürdü.
  • Noble Gruop, borç yükünün şirketin batmasına neden olabileceğini ve yeniden yapılandırma için bankalarla görüşmelere başladığını duyurdu.
  • ENI, Qatar Petroleum ile Umman’daki block 52 sahası için arama ve üretim iş birliği anlaşması imzaladı.
  • Japonya ve Vietnam da enerji alanında MoU imzaladı.
  • Almanya’da koalisyon görüşmelerinde Yeşiller Partisi ile Merkel’in partisi anlaşamıyor; Merkel’in müzakerecileri 5 GW güçte kömür azaltılabileceğini söylerken Yeşiller Partisi, bunun, emisyon hedeflerinin yakalanmasını sağlamayacağını ve 8-10 GW kömür kapasitesinin devre dışı kalması gerektiğini ifade ediyor. Alman Çevre Bakanlığı iç yazışmalarına göre de 2020’de Almanya iklim değişikliği hedefini %5 kaçıracak (bazı analizlere göreyse %10).
  • Tamamı Avrupa merkezli sigorta şirketleri kömür yatırımlarıyla finansal bağlarını ya tamamen ya da kısmen sonlandırıyor (rapor burada).
  • Londra, elektrik direklerini şarj istasyonu olarak kullanmak suretiyle şarj ünitesi altyapısını genişletmeyi planlıyor. Güzel fikir. Müstakil bina eksikliği nedeniyle araç şarjında yaşanacak sıkıntıları azaltabilir bu.
  • ETD, elektrikte serbest tüketici limiti (2400 kWh/yıl) kalksın demiş. Kalksın tabi de, kalksa ne olacak anlamadım.
  • EnerjiSA (Sabancı Holding ve Alman E.ON’un iştiraki), ek satışla birlikte toplam yüzde 20 hissenin ortak satışı yoluyla halka arzı için SPK’ya başvuru yaptı. İş Yatırım, Sabancı Holding’in net aktif değerinin yüzde 17’sini oluşturan EnerjiSA’yı 2.9 milyar USD olarak değerlediğini söyledi.
  • Avrupa’nın buğday rekoltesi bu sene %25 azalırken Rusya’nınki %20 arttı.

15.11.2017

The Department of Energy (DOE), FERC’e (ABD EPDK’sı), Sandy fırtınası, Irma kasırgası gibi aşırı kötü hava şartlarının neden olabileceği durumların önüne geçmek için, uygun şartlara sahip (eligible) kömür ve nükleer baz yük santrallerinin tüm maliyetlerinin karşılanmasına yönelik bir kural (sistem) koyma işlemine başlamasını önermiş (proposed rulemaking). İlgili kural kapsamında, santraller 90 günlük kaynağı sahalarında bulundurmakla mükellef olacaklar.

(Not: tüm maliyetin karşılanması ifadesi 90 gün için mi, yoksa tüm yıl için mi anlayamadım).

DOE, çalışılması istenilen kuralın şebekenin esnekliğini/dayanıklılığını artıracağını ve kaynak güvenli santrallerin üretim eksikliğinden kaynaklı yaşanması muhtemel elektrik kesintilerinden tüketicileri koruyacağını değerlendiriyor.

Önerilen sistem eski FERC komisyon üyelerince eleştirilmiş. Bu eleştiriler şu şekilde: i) şebeke güvenliğine az katkı sağlanacak, ii) tüketici maliyetleri artacak, iii) çevre kirliliği artacak ve iv) nükleer ve kömür santrallerine para aktarılacak.

FERC’in, DOE’nin önerdiği sistemi olduğu gibi kabul etmesi beklenmese de, bu santrallerin rehabilitasyon ve tazmin sıkıntılarına cevap verilmesi planlanıyormuş. Trump’ın, DOE üzerinden FERC ile uzun bir mevzuatsal mücadeleye girmesi bekleniyormuş.

DOE’nin FERC’e gönderdiği rulemaking’e göre, ABD’de;

  • 2002-2016 yılları arasında, 59 GW gücü olan toplam 531 kömür santrali devre dışı kalmış.
  • EIA, 2020’ye kadar 12.7 GW daha kömür kapasitesinin devre dışı kalması bekliyormuş.
  • Benzer durum nükleer için de geçerli, şöyle ki; 2002-2016 yılları arasında 4666 MW nükleer kapasite devre dışı kalacağını ilan etti. 2016’dan bu yana 7167 MW daha nükeer kapasite devre dışı kalacağını ilan etti.

Reuters’in kömür çalışması da DOE’yi teyit eder nitelikte. EIA ve Thomsn Reuters verilerine göre, 2016’da 13 GW kömür santrali kapandı, 2017’de 8 GW daha kapanması bekleniyor. EIA’ya göre, kömür kurulu gücü 2025 itibariyle toplamda 226 GW seviyesine düşecek (bu, 2011’e göre %30 azalma anlamına geliyor).

Sanırım Trump, kömür sektörünü kurtarmak için elinden geleni yapacak.


Avrupa Birliği, Emissions Trading System’in gözden geçirilmesi konusunda 09 Kasım’da geçici bir anlaşmaya vardı. Anlaşmanın tüm detayları yayınlanmadı; ancak, uyum, emisyonlarını 2030’da, 2005 seviyesinden %43 azaltmak zorunda olacaklar ve limit dışında salınım yapanlar ton başına 100 € ödemek zorunda kalabilirler.

Türkiye’mizin havası da temiz değil; Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nün paylaştığı verilere göre; Avrupa’da en kirli havaya sahip 10 şehrin 8’i Türkiye’de yer aldı. Türk şehirleri şu şekilde: Batman, Hakkari, Antep, Siirt, Afyon, Karaman, Iğdır, Isparta.


GE’nin küçülme kararı; CEO Flannery, faaliyet alanını 3 ana iş koluna indirmeyi planlıyor; i) havacılık, ii) enerji, iii) sağlık. Dönüşüm, ederi 20 milyar $’ı bulan varlıkların satış, ayrıştırma veya başka şekillerde elden çıkarılmasını da içeriyor.

Şirketin hisse değeri son 5 yılın en düşüğüne geriledi.

Bu arada, GE Power Finland’ın CEO’su Markus Alholm, GE’nin İsveç’te ve Finlandiya’da her biri 80-100 MW güçte rüzgar çiftlikleri kurmak için görüşmeler yürüttüğünü söyledi.


Petrol

  • ABD’nin en büyük bağımsız petrol ve gaz üreticisi ConocoPhillips’in CEO’su Ryan Lance, petrol fiyatları 50$/bbl üzeri seyrettiği sürece önümüzdeki 5 yıl boyunca her yıl 5.5 milyar $ yatırım yapacaklarını söyledi.
  • Bu arada, Venezuela’nın günlük ortalama petrol üretimi Ekim’de bir önceki aya kıyasla 130 bin varil azalarak 28 yıldır ilk kez 2 milyon varilin altına indi.

Trump Çin’i bir ziyaret etti pir ziyaret etti:

  • Ford ve Çin’li Anhui Zotye Automobile, 756 milyon $’lık elektrikli araba fabrikası yatırımı için ortak girişim (50:50) kurdu.
  • Çin, finansal sektörde yabancılara uygulanan sahiplik limitini kaldırıyor.

Elektrikli araba

  • ABB, İzlanda’nın en büyük elektrik şirketi Reykjavik Energy’s ON Power ile imzaladığı sözleşme kapsamında ülkeye 15 adet hızlı şarj istasyonu kuracak. ABB’nin Terra 53 CJG tip şarj ünitesi tesis edilecek olup, bu ünite CHAdeMO, CCS ve Type 2 AC şarj bağlantılarını destekliyor. İzlanda’da trafiğe kayıtlı elektrikli araç sayısı 1400 kadar.
  • Opel, 2020’de 4 elektrikli (BEV+PHEV) modeli piyasaya sürmeyi ve 2024’te de Avrupa’daki tüm arabaları elektrikliye dönüştürmeyi planlıyor (Avrupa’daki ifadesi önemli). Opel, tedarik tarafında yaşanan kısıtlardan ötürü Norveç’teki dağıtıcılara elektrikli araba siparişi almamalarını söylemişti

Kısa kısa haberler:

  • Zorlu Enerji’nin %100 bağlı ortaklığı Zorlu Enerji Pakistan Ltd, Pakistan’ın Sindh bölgesinde bulunan mevcut Jhimpir sahasında (56.4 MW güçte RES) hibrit olarak geliştirmeyi planladığı 30 MW’lık GES için Pakistan Alternative Energy Development Board’dan önlisans aldı.
  • ABD’li solar lease şirketlerinden Sunrun bu yıl 40 milyon $ nakit üretecek, Vivint ise gelecek yıl artıya geçmeyi bekliyor. Bu, up-front maliyetleri çok yüksek olan lease şirketleri için önemli bir adım ve sanırım kurulumlardaki lease payının düşmesinin de karlılıkta etkisi vardır. Nitekim, Tesla (eski SolarCity) finansal sonuçlarına göre, 2017’nin üçüncü çeyreğinde gerçekleştirdiği solar kurulumlarının %46’sı  satış yöntemiyle yapıldı, bu oran 2016’nın üçüncü çeyreğine göre %13 fazla. Ancak, sanırım Sunrun ve Vivint Tesla kadar satış yapamıyor.
  • Kazakistan bile yüzünü güneşe dönüyor; 157 milyon € yatırımla 4.8 ve 100 MW güçte 2 GES kurulacakmış.
  • Aselsan bu sabah piyasa değeri bakımından 44.8 milyar TL’lik değeriyle Türkiye’nin en değerli şirketi oldu.
  • SoftBank, Uber’e yatırım yapmayı planlıyor (yatırım 10 milyar $’a ulaşabilir). Bu arada, 2 ay önce CEO koltuğuna oturan Dara Khosrowshahi, ABD pazarıın Lyft (Çin’li) rekabeti nedeniyle Uber açısından en az 6 ay daha kârlı olmayacağını söyledi. Bazılarına göreyse, Uber hiç kârlı olmayacak. Hakikaten ilginç bir şirket Uber.
  • Musk, Türkiye’ye kancayı atmak için ilk adımını atmış; Tesla, İstanbul Yeni Havalimanı’na da bir elektrik depolama ünitesi kurma teklifinde bulundu.
  • Erikoğlu Holding şirketlerinden Renoe Enerji’nin Acıpayam GES’i 1 MW’lık bölümü için 13 Ekim 2017 tarihinde geçici kabul işlemi yapıldı. Böylelikle, lisanslı GES sayısı 3 oldu.
  • Elektrik üretiminin %80’ini termik santrallerden karşılayan İran, bugüne kadar 8 GW kurulu güce tekabük eden 7.3 milyar $’lık YEK yatırımına izin vermiş.